आयुष्यातील खाचा-खळग्यांतून स्व-शोधाचा
खगनिग्रह
महाराष्ट्रात स्पर्धांच्या निमित्ताने सालाबाद
शंभर एक नव्या नाट्य संहिता लिहिल्या जातात. भारतातीलच नव्हे तर जगातील
रंगभूमीच्या अवकाशात हा एक प्रकारचा विक्रम ठरावा. राज्य नाट्य स्पर्धा जाहीर
होण्यापूर्वीच वर्षभर हौशी रंगकर्मींचा नव्या संहितेचा शोध सुरू असतो. कधी ती
मिळते, कधी नाही. मग काही जुन्याच संहिता सादर करतात. काही
नव्याने स्वत: लिहून घेतात. काहीही असो. नव्या नाट्य संहिता मराठीत सतत येत असतात, त्यांचे प्रयोगही होतात, हे स्तुत्य आहे. नंतर या
संहितांचे प्रयोग प्रायोगिक महोत्सवाच्या
निमित्ताने झी, टाइम्स आणि राज्य प्रायोगिक स्पर्धांत होतात.
प्रायोगिक नवता,
हा प्रायोगिक नाटकाचा मुख्य हेतू असतो/ असावा. नवा विषय मांडणे म्हणजे प्रायोगिकता
नव्हे. नवा असो अथवा जुना- तो विषय नव्या पद्धतीने, वेगळ्या दृष्टीकोनातून
आणि वेगळ्या घाटात, शैलीत मांडणे म्हणजे प्रायोगिक नवता
म्हणता येईल. प्रश्न हा की, सादर होणार्या किती संहितांमधून
हा प्रायोगिक नवतेचा निकष पाळला जातो? तर फार कमी. त्यामुळे
असा एखादा प्रयत्न नजरेत आला, तर त्याची दाखल घेतली पाहिजे.
किमान त्याचे पुढील प्रयोग पाहून जुन्या-नव्या रंगकर्मीनी त्यातून काही नव्या शक्यता पडताळून पाहायला हव्यात.
माध्यम, मुंबई
आणि अभिषेक कलामंच, महाड निर्मित ‘खगनिग्रह’ या नाटकाचा प्रयोग या दृष्टीने पाहायला हवा. खगनिग्रहचे लेखन आणि
दिग्दर्शन डॉक्टर अनिल बांदिवडेकर यांनी केले आहे. नाटकाला त्या अर्थाने कथानक
नाही. नायक, नायिका किंवा खलनायक नाहीत. माणसाचा आत्मशोध हा
नाटकाचा विषय. तो मांडलाय खग म्हणजे पक्ष्यांच्या रुपकातून.
पक्षांना एकदा,
आपल्याला एखादा समर्थ राजा हवा, अशी इच्छा होते. भारद्वाज
पक्षी त्यांना सातासमुद्रापार असलेल्या खगेंद्राची कल्पना देतो. त्याच्या भेटीला
निघण्याचे सर्वांना आवाहन करतो. आधी उत्साही असलेले पक्षी एक-एक करत मागे होतात.
आत्मशोधाचा प्रवास वाटतो तितका सोपा नाही. पक्ष्यांना हुरूप यावा म्हणून भारद्वाज
त्यांना निरनिराळ्या कथा सांगतो आणि शेवटी ते आपल्या राजाला भेटायला निघतात.
नाटकात येणार्या या कथा देखील तुकड्या-तुकड्यांतून येतात. त्यांतून सरळ अर्थही
काढता येत नाही. अॅबस्ट्रॅक्ट नाटकात ते काम प्रेक्षकांवर सोडले जाते. आपल्या
प्रेक्षकांना प्रसंग पाहून स्वत: विचार
करणे, अर्थ लावणे यापेक्षा सरळसोट कथानक भावते, उमजते. त्यामुळे इथे नाटक पाहताना त्यांची कसोटी आहे. नाट्यबीज, आलेख, आणि निर्णयन असे काही शोधत गेल्यास या नाटकात
फसगत होऊ शकते. विशेषत: दुसर्या अंकातील निरनिराळ्या दर्यांतील तत्वज्ञान, अर्थ समजून न घेता पहिले, तर व्यर्थ होईल.
खगनिग्रह हे एक नृत्य- संगीत नाट्य आहे.
ते अॅबस्ट्रॅक्ट फॉर्ममध्ये सादर होते. नाटकाच्या स्टेज डिझाइनमधे वस्त्रांच्या
तुकड्यांतून निर्मिलेल्या आकाशापासून हे अॅबस्ट्रॅक्शनिझम वापरलेले आहे. नाटकाचा
रंगावकाश मोकळा ठेवलेला आहे. हे नाट्य कुठे घडते, ते दुय्यम
आहे. पाठीमागे तुकड्यांतील आकाश- ढग, हे पक्षांचे नाटक आहे, असे सुचवते. ते कुठेही किंवा कुठेतरी घडते आहे, ते
ही दुय्यम आहे. मोकळ्या रंगावकाशात कलाकारांचे वस्त्रप्रावरण हेच स्टेज प्रॉप बनते, हे वस्त्र रचना सुंदर आणि समर्पक. त्याचाच वापर घटना, प्रसंगांना प्रकाशाच्या सहाय्याने उठाव देण्यासाठी शीतल तळपदे यांनी
देखणेपणाने केलेला आहे.
अॅबस्ट्रॅक्ट नाटकात प्रेक्षकांचे सर्व
लक्ष कलाकारांकडे हेतुत: वळवले जाते. कलाकारांच्या प्रकटनामध्ये नृत्य आणि संगीत
हे महत्वाचे घटक होतात. इथे स्मृति तळपदे यांनी कथ्थक हा बेस धरून, नृत्यातील भावांग आणि नृत्यांग दोन्हींचा समतोल साधत नाट्याविष्काराचा प्रयत्न केलेला
आहे. या नृत्य नाट्यासाठी मयुरेश माडगावकर
यांनी सुयोग्य संगीत तयार केले आहे. विशेषत: त्यातील, ‘खगेंद्र हा, खगेंद्र हो’ या
थीम गीतासाठी अंतर्याच्या शेवटी वापरलेला, उडणार्या पक्ष्यांच्या पंखांचा आवाज लाजवाब.
खगनिग्रह मधील अॅबस्ट्रॅक्ट पीसेसना भावपूर्ण आणि एक्स्प्रेसिव्ह नृत्यांनी सजवले आहे, नृत्य स्मृति, मुंबईच्या स्मृति तळपदे यांनी. एका वेगळ्या अंगाने त्यांनी यातील नृत्यांचा केलेला विचार जाणवतो. कर्टन, फीलर, कॉमेंटर आणि इंटरप्रीटर अशा अंगांनी तो जाऊ शकतो. अॅबस्ट्रॅक्ट संहितेतील प्रसंगांना ऊर्जा देण्याचे काम, त्यांनी केले आहे.
लेखक-दिग्दर्शक अनिल बांदिवडेकर यांनी आपली नेहमीची शैली सोडून इथे प्रासंगिक संहितेतून नाटक बेतले आहे. हे नाटक खरे तर लेखकाच्या कल्पनेतून आधी त्यांच्या मनात उभे राहिले आणि नंतर प्रत्यक्षात उतरले आहे. एक वेगळा अॅबस्ट्रॅक्ट प्रयोग केळ्याचे श्रेय त्यांना द्यायलाच हवे.
खगनिग्रह मधील मोजके सोडून सर्व कलाकार
नवे आहेत. पण ते प्रयोग खणखणीत करतात. आता आपला प्रेक्षक अॅबस्ट्रॅक्ट नाटकासाठी
किती तयार आहे, हे पाहायला हवे.
- आभास आनंद
******
No comments:
Post a Comment